Tem
26
Mustafa Kutlunun, Uzun Hikaye bal覺kl覺 繹yk羹s羹yle ilgili yaz覺mda 繹yle demiim:
Mustafa Kutlunun hikayesinde eski tren vagonunun bar覺nak, ev, dahas覺 yuva olabilmesinde sessiz, belki yazar覺n kendisinden sakl覺 bir kas覺t var. Birincisi, tekerlekler 羹st羹ndeki vagon topraktan y羹ksektedir, ki m羹lkiyetin ilk kayna覺 toprak m羹lkiyetidir; dolay覺s覺yla m羹lk sahibi olman覺n arketipik belirtisi kendine ait bir topra覺 olmak ve o topra覺n salad覺覺 yaamsal olanaktan bakalar覺n覺 uzak tutabilmektir. Toprakla vagon aras覺nda bir iyelik ilikisi kurulamaz 癟羹nk羹 vagonun 羹st羹nde bulunduu toprakla b羹t羹nleik olarak tapulanmas覺 d羹羹n羹lemez. Vagon topraktan tamamen kopuk da deildir; topraa ait olmad覺覺 halde toprak 羹st羹nde bir dengeye kavumu, dolay覺s覺yla m羹lk edilmemi topra覺n 羹st羹ndeki bir 繹ge olarak doan覺n par癟as覺 olmutur. 襤nsan yap覺s覺 bir makinenin iledii d羹zenekten 癟覺kar覺l覺p, toprak y羹zeyde ilevsiz b覺rak覺lmas覺 m羹lkiyetin anlam覺n覺 yok ettiinin yan覺s覺ra vagonu da doal k覺lm覺t覺r. M羹lk olabilme 繹zelliini yitirerek doaya kendiinden olumu bir kovuk kadar aittir vagon. (Acemi ans覺, s. 44)
Uzun Hikayeyi uzun uzun anlatmayaca覺m. Kitab覺n bir yerinde, anlat覺c覺 delikanl覺n覺n ailesinin terkedilmi bir vagonda yaamak zorunda kald覺覺n覺 belirtip ge癟eyim. Asl覺nda Uzun Hikayede ge癟en bu m羹lks羹zl羹k tutkusu Kutlunun baka kitaplar覺nda da u ya da bu ekilde kar覺m覺za 癟覺kt覺覺 i癟in yeni deildir. Uzun Hikayede yeni olan ey, Kutlunun a覺r覺 iyimserliidir. S覺r ya da Ya Tahamm羹l Ya Seferi oluturan 繹yk羹ler toplumun i癟inde bulunduu durumla ilgili honutsuzluu sert bir bak覺 a癟覺s覺yla dile getirir. 襤lgin癟 ama, Kutlu asl覺nda Uzun Hikaye ile, asl覺nda 70lerin ortalar覺nda b覺rakt覺覺 繹yk羹lerinin iyimser yaama sevinci tablosuna geri d繹nm羹t羹r.
襤yimserlik derken neden s繹z ettiim, 繹zellikle kitab覺 okumayanlar taraf覺ndan anla覺lmaz bulunabilir. Tren vagonunda yaamak 癟ok insan覺n tercih edecei, ailesine yaatmak isteyecei bir ey deildir. A覺r覺 yoksulluk ya da y覺k覺mlar覺n y覺k覺mlar覺n i癟inde ya da ertesinde g羹n羹m羹z insan覺 b繹yle bir yaama bir s羹re katlanabilir; ama bu durum uzad覺覺 繹l癟羹de katlan覺lmas覺 g羹癟 bir hal alacakt覺r. Kutlunun Uzun Hikayedeki kiileriyse, yaam koullar覺yla 癟elien melodramatik bir mutluluk i癟indedir.
Asl覺nda amac覺m Uzun Hikaye 羹st羹nde yazd覺覺m eletiriyi yeniden ele almak deil. Yak覺nlarda Brechti yenide okumaya balad覺m; T羹rk癟e 癟evirilerine pek ilimek istemiyorum, 襤ngilizce olanlar覺ysa Amazondan getirtme konusunda karars覺z覺m. ncelikle sahaflar覺 dola覺p bulduk癟a al覺yorum. Galiba, Brechte d繹nmeyi istememde bu aralar Kurt Weilla sard覺rm覺 olmam覺n da bir etkisi var. 癟 Kuruluk Operay覺 defalarca dinlemekten kesinlikle s覺k覺lm覺yorum.
Ge癟tiimiz hafta, Cesaret Anay覺 (Mother Courage & Her Children) yeniden okudum. Brecht, ad覺 gibi hoyrat, dahas覺 dobra bir yazard覺r. Hemen her yap覺t覺nda a癟覺k bir ama癟la, tezle balar. Cesaret Ana, Hitler iktidara geldii y覺llarda yaz覺lmaya balanm覺; sava s覺ras覺nda ve savatan 繹nce de Avrupan覺n 癟eitli kentlerinde, kimi zaman zorluklarla da olsa sahne bulmu. Cesaret Anada, Brecht, 17. y羹zy覺lda Avrupay覺 sarsan mezhep savalar覺 (30 y覺l savalar覺) s覺ras覺nda 羹癟 癟ocuuyla birlikte, askerlere 繹teberi ve yiyecek satt覺覺 bir kantin-arabas覺 ileten Cesaret Anan覺n (Anna Fierling) 繹yk羹s羹n羹 iliyor. Cesaret Ana, asl覺nda sava覺n douraca覺 y覺k覺m覺, insanlar覺n savaa s羹r羹klenmesinin boluunu, k覺sacas覺 sava覺n ger癟ek y羹z羹n羹 kavrad覺覺n覺 zekice konumalar覺yla g繹steriyor. 襤癟inde olduu y覺k覺m dalgas覺 i癟inde kendisi ve 癟ocuklar覺 i癟in bir pay 癟覺karman覺n yollar覺n覺 ar覺yor. Sava覺n ekonomik y羹z羹n羹 kefettii i癟in, bundan kar etmek amac覺yla da kantin-arabas覺n覺 doldurup ordularla Avrupay覺 dola覺yor. Ama oyun boyunca, kara ge癟mek 繹yle dursun, 羹癟 癟ocuunu da kaybediyor; erkek olanlar askere al覺n覺yor ya da esir d羹羹yor. Tek k覺z覺n覺ysa bir kuruna kurban veriyor.
襤ki yap覺t aras覺nda benim i癟in 羹st羹nde durulabilecek bir ba var: Cesaret Anada da, uzun Hikayede tekerlekli ara癟lar g繹r羹yoruz. Cesaret Anan覺n kantin-vagonu, oyunun 繹yk羹s羹 i癟inde 癟ok daha merkezcil bir 繹zellikte. B羹t羹n sahnelerde yer al覺yor. Kutlunun 繹yk羹s羹ndeyse yerine 癟ak覺l覺 bir bar覺nak… Asl覺nda huzurlu bir ev modeli. Her iki 繹yk羹de de ortak olan ey, bu tekerlekli ara癟lar覺n, vagonun ya da kantin-vagonun, kendilerine bal覺 kiileri D羹nyadaki yaamdan koruyor g繹r羹nmeleri. Cesaret Ana, sava覺n tam g繹beinde ama oyun boyunca savatan kendisini uzak tuttuu izlenimini vermeye 癟abal覺yor. 襤zleyici, oyun boyunca bu izlenimin 癟ocuksuluunu s羹re癟 i癟inde anl覺yor; Cesaret Anan覺n durumunun asl覺nda delilik say覺labilecek bir ak覺ls覺zl覺ktan baka bir ey olmad覺覺 ger癟eiyle y羹zleiyor. Kutlunun 繹yk羹s羹nde yer alan kiiler de toplum ilikilerinden uzak kald覺klar覺 g繹r羹nt羹s羹n羹 veriyor; ancak Kutluda daha melodramatik bir 繹yk羹yle yoksulluun k繹t羹 sonu癟lar覺na pek iliilmiyor.
Bir sonuca balamak gerekirse, Brechtin ura覺n覺 daha yak覺ndan anlamaya 癟al覺mak gerekiyor. Brecht, bireylerin 癟abas覺n覺n toplumu d繹n羹t羹rmede yetersiz kald覺覺n覺 癟ok erken anlam覺t覺; ki bunu 癟ou insan 羹癟 aa覺 be yukar覺 kavrar. Ama ekledii bir ey daha var: Kutlunun Uzun Hikayede 繹nerdii gibi ba覺ms覺zl覺k i癟inde kendi ya覺nda kavrulma ya da Cesaret Ana 繹yk羹s羹nde ge癟tii gibi ortam覺 deerlendirip yolunu bulma hayaldir. Bizi saran koullar覺 u ya da bu ekilde okuyup sadece kendi 繹n羹m羹ze bakarak iimizi d繹rt d繹rtl羹k y羹r羹tmek pek olas覺 deildir; olaylar覺 癟ounlukla u ya da bu derecede belirsizlik i癟inde deerlendirmeye 癟al覺覺r覺z, zaten b羹y羹k filler tepiirken hayatta kalmak raslant覺lara bal覺d覺r. Brechte Cesaret Ana i癟in esin veren 羹nl羹 s繹zle bitirelim: eytanla sofraya oturan覺n ka覺覺 uzun olmal覺d覺r.