• Son Yazılanlar

  • Seda Sayan Gerçekleri
  • Kurtlar Vadisi İşkenceyi Meşrulaştırıyor
  • Toplumda Gericiliğin Yükselişinin Belirtileri
  • Edebiyata İlişkin Yedi Yerleşik Yanlış Kanı
  • Erdoğan’ın Çakısı ve Madame Bovary
  • Hatırla Sevgili’nin Devrimcileri
  • Atari 800 XL
  • Kar yağıyor. Ne anlıyorsa.
  • kitap-lık: Tarihsel Roman Dosyası
  • Kitaplığımızı Düzenlerken…

• Başlıklar

  • Akla Gelen
  • Eylembilim
  • İş Başında
  • Klişeler
  • OKUMA NOTLARI
  • Olan Biten
  • Yazılar

• Arşiv

  • 9.06.2008–15.06.2008
  • 2.06.2008–8.06.2008
  • 19.05.2008–25.05.2008
  • 7.04.2008–13.04.2008
  • 17.03.2008–23.03.2008
  • 31.12.2007–6.01.2008
  • 24.12.2007–30.12.2007
  • 23.01.2006–29.01.2006

• Yönetim Odası

  • Register
  • Login

• Arama

Aşağıda yer alan yazı Hece dergisinde okur karşısına çıktı.  Aslında niyetim “on yerleşik yanlış kanı”yı yazmaktı; ancak sadece yedisini hakkıyla yetiştirdim- kalan onu da bekliyor. Kimbilir… Belki okuyanların da ekleyecekleri olabilir..

1. Zaman en büyük eleştirmendir.
Bu yargının ilk kiminle doğduğunu, eleştiri tarihinin hangi döneminde, nerede dile getirildiğini bilmiyorum. Ancak, zaman içinde nitelikli ya da sanat değeri yüksek yapıtların, tarihin derin suyunda yukarı çıkacağı, anlaşılacakları, büyüklüklerinin kavranacağı hem yaygın hem yanlış bir klişedir. Bu iddiaya göre yetenekli ellerden çıkmış hakiki bir sanat yapıtı, topluma sunulduğu çağda kenara itilse, gözden kaçsa bile, er ya da geç yeniden keşfedilecektir.

İnsanın geleceğe adadığı inancın kaynaklarını bulmak kolay değil; ancak modernliğin hep olumluya evrilen ilerlemeci paradigmasından doğmuş gibi görünüyor. Oysa bu iddianın özünde geleceğe karşı bir güven yatmaz; tam tersine geleceği daha şimdi’de dondurup dışlayan, geleceğin şimdi’de kurulduğu düşüncesine karşı çıkan bir anlayıştan doğmuştur. “Zaman en büyük eleştirmendir” ifadesi, günümüzün yargıları için geçmişin değişmez bir değerler kaynağı olduğu kanısına dayanır. Demek istediği kısaca şudur: “Gelecek de size gösterdiğimiz geçmişin tıpatıp aynısı olacaktır. Değişmez gerçeklerimiz vardır; yine değilmeyeceklerdir.”

Gerçekten ortaya çıktıkları çağda anlaşılmamış ya da edebiyat kamusunun gündemine girmekte gecikmiş yapıtlar vardır. Sözgelimi Kafka ölümünden sonra arkadaşı Max Brod’un çabasıyla yeniden keşfedilmiş gibi görünmektedir. Ancak bir yazarın ya da şairin yapıtlarının hele modern çağda görünüm kazanması çoklukla kısa bir süreç değildir. Dahası zamanın eleştirisini sonucu kestirilemez raslantılar belirler. Brod, Kafka’nın vasiyetine uyup müsveddelerini yaksaydı ya da dolabında saklayıp gözden uzak tutsaydı, şimdi belki adı hiç geçmeyecekti. Gün gelecek, edebiyat belki alışık olduğumuz biçimleriyle silinip yitecek. Ya da tamamıyla unutulacaktır. Zamanın en büyük eleştirmen olduğu yollu düşüncenin sahibi için yapıtların sonsuzluğu ölüm korkusu gibi ağır bir saplantıdır. Her çağda yeniden sevilen, ayrı zenginlikleri keşfedilen büyük klasikler olduğuna inanırlar; klasiklerin her çağda yeni dayatmalar olarak üretildiğini hesaba katmazlar.

Sanat yapıtını da, sanatçıyı da, kesin eylemsizliğe iten, günün yargısını sadece günün yargısı olduğu için geçersizleştiren bu klişeye bağlanmanın ne sanatçıya ne sanat eleştirmenine, ne de ikisinden de bir parça taşıyan sanat alıcısına yararı yoktur. Zamanın en büyük eleştirmen olduğunu sanmak, sanatçıyı yapıtının görünüm kazanması adına harcayacağı çabadan alıkoyar. Yaşadığı çağın sanatıyla iletişme girmekten kaçınmasına, köhneleşmesine neden olur. Sanatının alıcısını geleceğe ötelediği için hiç kimse için üretme yoluna gider. Sanat yapıtının kazandığı değerin ya da saygınlığın her şeyden önce bir ustalık değil, toplumsal/tarihsel bir olay olduğunu kabul etmekte zorlanırlar. Zamanın elediği yapıtlar arasında bizim dört elle sarıldığımız büyük klasikleri aşacak başkalarının olup olmadığı konusunda kafaları karışıktır.

Elimizde ne yazık, Geleceğe Dönüş filminde olduğu gibi bir zaman makinesi yok; olsa bile geçmişin tüm verimini yeniden ele almak istediğimizde, hangi çağa hangi ölçütlere göre davranacağımızı yine de bilemeyiz. Sanat yapıtı dönemsel bir olaydır; geçer gider, insan nasıl ölüp çekiliyorsa, aslında en değişmez saydığımız yapıtlar bile, hatta antik, dinsel, uygarlığın ilk çağlarına ait o anıt-metinler bile yeniden ve dönüşerek okunmuştur. Dönüp dolaşıp Don Kişot’u okumamız belki karşımıza başka seçenekler çıkarmayan sıkıcı uygarlığın bir şakasıdır. Belki de, 5000 yıllık yazılı tarihimizi gözümüzde fazla büyütüyoruz; geçmişe boyun eğmenin kolaylığı karşısında kendimizi bırakıyoruz. Zaman, yazgı ya da tarih diye çeşitlendirdiğimiz bir mutlağın önümüze koyduklarından öte bir şey olmadığına inanıyor, bize kalan her şeyin aslında, bizden farksız insanlarca yapıldığını göz ardı ediyoruz.

2. Etkiden kaçanlar kendilerini bu soylu akrabalığa yakıştıramayanlardır.
Kimse etkiden kaçmaz; çünkü sanat söz konusu olduğunda etkinin doğmasını önlemek bireyin elinde olan bir şey değildir. Bu söz aslında ukala eleştirmenlere ve budala sanat izleyicilerine bir meydan okuma gibidir; o haliyle zararsız olmasına karşın gülünç yanı, sanatçıları neredeyse ayrı bir ulus, daha doğrusu kendine özgü ilişkileri olan ayrı bir kavim gibi anlamaya çalışmasıdır. Bu görüşe kalsa, sanat, ustalardan çıraklara tevarüs eden, eskilerin yenilere el verdiği, yenilerin eskileri geçmişin bulanıklığından çekip çıkardığı dehalardan oluşur. Aralarında çatışma ya da uzlaşmaları belirleyen ancak kendi sahip oldukları incelikli kavrayışla anlaşılabilecek bir diyalog vardır. Bu görüşe göre, sanatçı olmakla kurulan bu kusursuz akrabalık, sanatçıya elbette bazı haklar bağışlar.

Sanatçıların ayrı bir tür oldukları yeni bir düşünce değildir; modernliğin bile tam anlamıyla sahip çıkmadığı aslında biraz da hüzünlü bir klişedir. Kaynağını ise özellikle modern edebiyatın, en çok da şiirin geniş toplum kesimlerince anlaşılmasının zorlaştığı çağlarda aramalıdır. Diğer bir deyişle bu klişe sanatçının sözünün değerden düşmeye başlamasıyla ilgilidir. Sanatçı toplumla arasındaki geçişsizliği çaresizce lehine çevirmeye çalışmıştır; bu çırpınma entelektüellerin arayışında da görülür. Belki de o yüzden, yüzyılın başında devrimi gerçekleştirecek yere, mezbahaya sürülen koyunlar gibi 1. Dünya Savaşı’na yürüyen insanlık, ancak umutsuz dadaistleri üretebilmiştir. Sanat toplumla sadece bağını koparmamıştır; aynı zamanda topluma karşı dinmez bir öfkeye kapılmıştır. Yirminci yüzyıl, vasatlıkla sözüm ona soylu sanatın kimsenin umursamadığı çatışmasına küçük bir sahne ayırmıştır. Devrimci sanatın burjuva toplumu eleştirisi de sanatçının ayrıcalıklarının dile geldiği noktada sert bir iç çatışma yaşamıştır. Sanatçı, şair ya da yazar, kendi toplumsal kimliği üstüne genelgeçer yargılar üretmeye kalktığında başarısız olmaktan kurtulamaz.

3. Ustalık, az sözle çok şey anlatmaktır.
Bu klişe özelikle öykü, roman ve diğer anlatı sanatlarının kimi “usta”larının diline takılıp kalmıştır. Sözü azaltmayı, anlatımı sığlaştırmayı, anlamı belirsiz yorumlara açılan aforizma ve çağrışım yığınlarına boğmayı iş sayan bir sanat anlayışının ürünüdür. Bu ustalar söz duruluğunu, yalınlığı, minimalizmi teknik bir seçenek olarak görmenin ötesine geçmiştir. Yapıtlarının sonsuz okyanusu titreşimlerle sarsan tek bir damla olduğu kanısındadırlar. Eksiltmenin, yapıtın sanatsallığını damıttığını düşünürler; böylece ellerinde indirgenmiş, kerelerce ayıklanıp yazılarak budanmış yapıtlarının eşsiz bir cevhere dönüşmesini beklerler. Bu tür bir ustalık aslında katı klişeler üretme çabasındadır; kusursuz cümleyi kurup bütün yapıtları silip atma arayışındadır. Çabalarının gerisinde ise çoklukla Eski Ahit ya da çeşitli filozofların unutulmaz sözleri gibi, değişmez bir kalıcılığa sahip olduklarına inandıkları metinler vardır. Zamanın etkileri karşısında katılaşmış, anlamını sonsuza kadar koruyan bir kabuk yaratma peşindedirler. Aralarında, kendilerini başarılı sayacağımız kadar çok kişiyi inandırmış olanları da eksik değildir. Ancak çoğunluğu, hatta en tanınmışları bile sıklıkla alay konusu olur, gülünç duruma düşer. Kendilerini büyük bir sarayın anahtarlarını yontan sadık, alçakgönüllü ustalar gibi görürler; oysa hiçbiri o sarayı sanatının konusu etmek gibi ömürden ömür yiyecek bir çabalamayı göze alamaz. Oysa gerçek ustalar sadece çok deneyip çok yanılmış kimselerdir.

Bu söz, çoğunlukla minimalizmin teknik bir özeti gibi sayılagelmiştir; oysa minimalizm bir bakış açısını tanımlamaktan öteye gitmez, sözün azaltılması ya da indirgenmesiyle mutlak bir ilgisi yoktur. Reklamcılığın sıklıkla başvurduğu bir klişedir; çünkü bir reklamcı sözünü saniyelere, büyük panolarda harf sayısı sınırlı alanlara sığdırmak zorundadır- ancak bir reklamcı, daha geniş zaman ya da yer bulduğunda hiçbir boşluk bırakmayacak biçimde doldurmaktan geri durmayacaktır. Ayrıca reklam metinleri bile, çok daha kapsamlı bir kampanya kurgusunun uzantıları ya da adımlarıdır.

4. Önemli olan ne anlatıldığı değil, nasıl anlatıldığıdır.
Bu yazıda geçen diğer tüm klişeler için haklı bazı savunmalar bulunabilir; ama bu klişe kelimenin tam anlamıyla palavradır. Özellikle kurmaca sanatları için söylenmiş bu söz, ilkel bir eleştirinin bakış açısıyla, biçim/içerik karşıtlığında biçimden yana tutum göstermek olarak adlandırılabilir; oysa sanat yapıtı, ne olursa olsun, salt biçimdir. Bu söz, sadece boş ve yararsız değil, aynı zamanda ahlakça da sorunludur- geçmiş yıllarda (belki de hala) liseler arasında düzenlenen münazara yarışmalarıyla aynı mantığı taşır. Münazara yarışmalarında nasıl laf ebeliği haklılığa üstün çıkarılıyorsa, bu sözle de sanatçının, özelde yazarın çabası boşa çıkarılmış, değersizleştirilmiş demektir.

Kurmacada biçimin yerini tanımlamak pek kolay değildir; çünkü dilin olağan araçları içinde bir ustalık gösterisi de yazarı yerle bir edebilir. Özellikle edebiyatımızda, dil sanatlarına, yaratıcı betimlemelere, dilde söz dizim oyunlarına, abartılı sözcük seçimlerine aşırı önem verildiğini görüyoruz. Oysa anlatı sanatlarında, okuru anlatıya yabancılaştıracak her biçim oyunu, belli bir hedefi yoksa zararlıdır.

Yapıtın değeri, yazarın anlattığında yatar- anlatmaya değecek bir şey yoksa da yazmaya kalkmak yersizdir. Sanat bir mesaj verme biçimi değildir; sanat mesajın ta kendisidir. Bu söz ancak kompozisyon yazılısına girecek lise öğrencilerine söylendiğinde anlam taşıyabilir. Biçime ilişkin sanatlarda ustalık gösteremeyen birçok yazar, değerini artık pek tartışmadığımız yapıtlar ortaya koymuştur. Edebiyat virtüözite kavramına belki en uzak sanatlardan biridir; çünkü özünde performansa dayanmaz.

5. Hakiki bir şiirde (ya da bazen öyküde, romanda vs.) bir sözcük bile yerinden oynatılamaz.
Dilin sınırları içinde doğmuş hiçbir şey bu derece dokunulmaz değildir. Tüm sanat yapıtları bazı kusurları giderilerek ya da belki yeni kusurlar eklenerek de olsa, yeniden üretilebilir; bazı şiirler daha iyi yazılabilir, bazı romanlara bölümler eklenip çıkarılabilir. Yapıtın dokunulmazlığı tuhaf bir boş inançtır. Bir arkeolog karşılaştığı bulguların orijinalliğini korumakta mesleksel nedenlerle ısrar edebilir- çünkü bozulmuş bulgular, araştırılan çağa ilişkin bilgiyi de saptıracaktır. Oysa bir sanat yapıtı, üretildiği süreçte zaten bozup düzeltilerek, değiştirilerek ortaya çıkar. Çok zaman da bir işi başlayandan daha iyi yapabilecek birileri mutlaka vardır. Bu klişenin arkasında da sanırım deha mitine duyulan yersiz saygı yatıyor; kimilerimiz, elbette yerleşik anlayışın etkisi altında, sanatçının dudakları arasından çıkanı değişmez Tanrı sözü gibi anlamayı seviyor. Kimse kimsenin yazdığına ilişmiyor; ilişmek bir tabu sayılıyor- oysa özellikle edebiyat söz konusu olduğunda ortaya çıkan yapıtı değiştiren birçok el olabilir. Yazar, başka yazar ya da dostlarıyla paylaşarak metni değiştirebilir, önerileri deneyebilir, editörün işin içine girmesiyle sözcükler yer değiştirebilir, cümleler yeniden yazılır, redaktör bambaşka bir metne dönüştürebilir. Zaten beğenerek okuduğumuz bir çok yapıt, başka yapıtların baştan yazımından başka bir şey değildir.

6. Edebiyat her şeyden önce bir söz sanatıdır.
Günümüzde artık giderek eriyen bu klişe, çeşitli biçimlerde, çoğunlukla da yapıtlarının niteliği konusunda kuşku içinde olan şair ya da yazarlara avuntu kaynağı olarak sürmektedir. Edebiyatın doğduğu ilk çağlarda, türler bizim anladığımız biçimde ayrılmamıştı; tanımlanmamıştı. Aslında edebiyatın salt dilin alanı içinde olduğu kavramı da yeni sayılabilir; günümüzde birçok kültür ürününü edebiyatın mantığı sarmalamıştır- bizim toplumla ilişkisini dilin sınırlarına sığdırdığımız edebiyatsa bu ağın içinde bir dönüşüm geçirme noktasındadır. Geleneksel anlamda tanıdığımız yazının biçimi değişmiştir; tekniğin evrimi, artık hareketli görüntüyü, bir görseli ya da ses kaydını yazının içeriğine eklemeyi olanaklı kılmıştır. Bu dönüşümün bir başka sonucu daha beklenmelidir: Edebiyat, ya da daha doğrusu sanat, artık bireylerin ortaya koyduğu tekil yapıtlarla ilerlemeyecektir; kolektif dahası anonim bir sanat anlayışı öne çıkacaktır. Sanatlara yapıştırdığımız deha mitiyse, ikon tapıcılığıyla beslenen tüketim toplumuna geçici oyuncaklar vermekten ileri gitmeyecektir.

7. Klişelerden kesin olarak kaçınmalıdır.
Klişelerden kaçınmak edebiyat açısından pek mümkün değildir; çünkü her şeyden önce dilin kendisi klişedir, dili bozmak da olası bir kaçışın en ayağa düşmüş biçimidir. Klişeyi tamamıyla olumsuz anlamda kullanmak doğru olmayabilir. İnsan yaşamı yinelemelerle, taklitle, kopyalarla doludur; insanın kendisi bile başka bir insanın klonudur - sadece kendi olabilen bir şey söz konusu değilse, klişelerden kaçınma isteğinin de haklı bir yanı yoktur. Klişeler yaratmanın arkasında bana göre insanın kalıcılığı, daha doğrusu sonsuzluğu istemesi yatıyor- özellikle de dinsel metinlerin pek çoğunda olmak üzere, insanın sonsuz bir benlikle doğduğu varsayılıyor. Sonsuzluk isteğinin insanın özüne ait bir şey olup olmadığı tartışmaya açıktır; sonsuzluk da başka her şey gibi bize dayatılan yanlış bir kanı olabilir. Ancak adımızdan başlayarak her şeyimizle bir tekrarlar ve klişeler dünyasında yaşadığımızı aklımızdan çıkarmamalıyız.

Klişe ile ezberleme arasındaki bağlantının sorgulanması gerektiğini düşünüyorum. Bazı metinleri; ayetleri, şiirleri, dil kalıplarını ezberleriz- yani düşüncede bir işlemden geçirmeden sadece birebir yeniden okuyabilecek biçimde biçimde belleğimize yazarız. Bazen bilmediğimiz dillerde cümleleri de ezberleriz. Ezberleme sadece bir işlemdir; kişinin kendisini metnin içine katmasını, anlamaya çabalamasını gerektirmez- hatta ezber biraz da anlamanın önüne geçmek içindir. Klişeler toplumun bütününün ya da belli bir topluluğun vazgeçemedikleri ezberidir; örneğin, Türk sinemasının değişmez zengin kız – yoksul erkek ya da yoksul erkek – zengin kız evliliği bir klişedir. Zengin cimri, züppe entelektüel, onurlu yoksul… Hepsi birer klişedir. Günümüzün edebiyatı da kendi klişelerini üretmiştir; sözgelimi 17. Yüzyıl’da İstanbul’da geçen bir roman yazmak ya da öyküyü anlatmak klişeleşmiştir. Klişe kendi başına bir şey ifade etmez; biraz şuna benzer: Doğduğumuzda kendimizi bir yerde buluruz; ailemizin evinde, yetiştirme yurdunda, bir akrabanın yanında sığıntı olarak… Nerede olursak olalım, mekan bizden önce kurulmuştur. Ev döşenmiş, bir köşeye sedir kurulmuş, belki cam bir sehpanın üstüne Çin vazosu yerleştirilmiştir. Belki evimizin kapısının açıldığı aradan dar bir merdiven bir sokak boyunca yükselmektedir. Bizden önce kurulmuş mekanda yürümeyi öğreniriz; işte klişeler de, bizi önceleyen bir mekanı oluşturan parçalar gibi kaçınılmazdır. Merdiven çıkmayı, eşiklerden atlamayı, kapı açıp kapamayı yaşamımızdan silemeyiz; kendi mekanımızı kurgulama olanağını elde ettiğimizde bile, başkalarını da buyur edecek biçimde tasarlamazsak, kimseye ama hiç kimseye kendimizi anlatamayız. Yabancı bir memlekette, anladığımız dilde bir selam alırsak gülümseyerek karşılık veririz; çünkü bazı klişeler nasıl bir insan olduğumuzu anımsamamız içindir.

Yorumlar

• Görün Duyun

  • ÂDEMİN KIZLARINDAN BİRİ - Hayriye Ünal’ın Kişisel Blog’u
  • Cem Akaş - Cem Akaş’ın Kişisel İnternet Sitesi
  • Necip Tosun - Necip Tosun
  • Notos Kitap